Felli frazemalarni modellashtirish
Felli frazema (phrasal verb) — fe’l va yuklama yoki predlogdan tuzilgan, ko‘pincha yaxlit ma’no beradigan birlik. Ingliz tili analitik, o‘zbek tili agglyutinativ til bo‘lgani uchun ularni tarjima qilishda alohida modellar kerak bo‘ladi.
1. Strukturaviy modellar
2. Ajraladigan va ajralmaydigan frazemalar
Ajraladigan (separable): to‘ldiruvchi fe’l va yuklama orasiga tushishi mumkin — turn on the light / turn the light on. Olmosh bo‘lsa, faqat o‘rtada keladi: think it over, look it up.
Ajralmaydigan (inseparable): fe’l va predlogni ajratib bo‘lmaydi — look after the child, look at her («look her at» deyilmaydi).
3. Semantik model
| Turi | Misol | Izoh |
|---|
| Kompozitsion | go in → kirmoq | Ma’no qismlardan kelib chiqadi |
| Idiomatik | give up → taslim bo‘lmoq | Ma’no yaxlit, qismlardan chiqarib bo‘lmaydi |
| Metaforik | look down on → mensimaslik | Ko‘chma ma’no |
4. Tarjima modellari
| Model | Misol | Qanday ishlaydi |
|---|
| Sintetik | find out → aniqlamoq | Ikki qismli frazema bitta o‘zbekcha fe’l bilan beriladi |
| Aspektual | sit down → o‘tirib olmoq; eat up → yeb bitirmoq | Yuklama vazifasini ko‘makchi fe’l (-ib olmoq, -ib yubormoq) bajaradi |
| Deskriptiv | gamble away → qimorda boy bermoq | Bitta so‘z yetmaydi, tasviriy birikma ishlatiladi |
| Frazeologik | get away with → suvdan quruq chiqmoq | O‘zbek tilidagi tayyor ibora bilan beriladi |
5. Tipik tarjima xatolari
| Frazema | To‘g‘ri | Noto‘g‘ri (so‘zma-so‘z) |
|---|
| give up | voz kechmoq | berib yubormoq |
| look after | g‘amxo‘rlik qilmoq | qaramoq |